A. CÂU CHUYỆN CỦA JUN PHẠM

Trưa thứ 7 tuần vừa rồi, sau khi dạy online xong và tranh thủ giờ nghỉ thì mình có xem tập 137 - Have A Sip có tự đề “Những đau khổ đến với ta vì điều gì?” với khách mời là Jun Phạm.

Điều khiến mình ấn tượng, để dành thời gian hơn 1 giờ 15 phút để xem là vì trước đó mình có thấy một video ngắn được trích trong tập 137 đó về chia sẻ của Jun liên quan đến niềm vui và nỗi buồn xảy ra trong cuộc sống của anh - đến và đi trong khoảng thời gian nhất định chứ nó không duy trì mãi được, có thể là một ngày, một tuần, một tháng hay là một năm. Việc của anh chỉ là sẵn sàng đón nhận những điều đó.

Nội dung trong tập podcast xoay quanh những câu hỏi thông minh của chị Thùy Minh và những chia sẻ của Jun về cuộc sống của anh và cho đến khi biến cố đến - Bố anh qua đời, thì mọi việc anh làm trong cuộc sống dường như mất hết ý nghĩa, anh như cánh chim tự do, cảm thấy không còn trách nhiệm gì cả và anh rơi vào trạng thái trống rỗng.

Có một điều đặc biệt là Lý do Jun sống trong mười mấy năm, cố gắng làm tất cả mọi việc từ kiếm tiền đến đam mê cá nhân là viết sách, những điều khiến anh tự hào; nhưng đến một ngày anh lại không có người để Khoe, như cảm giác ngày mà anh viết hoàn thành cuốn sách của mình nhưng lại không biết Khoe với ai vì trước đó 1 tháng Bố của anh đã ra đi. Và khi mọi người hỏi anh là “khi nào em sẽ ổn? - thì Jun bảo “Em cũng không biết trả lời như thế nào”.

B. CÂU CHUYỆN CỦA MÌNH

Khi xem tập podcast này thì mình hồi tưởng lại câu chuyện nhỏ trước đây, một vài suy nghĩ từ một cậu học sinh của mình - tên là Khôi (mình hay gọi em là “chàng trai”), đã khiến mình phải thầm thốt lên răng không biết rằng em được sinh ra và lớn lên trong một gia đình như thế nào mà lại có được tư duy tốt như vậy.

Một lần trong một buổi tối vào cuối năm 2025, mình ở lại Trường để hỗ trợ học sinh của mình làm robot, trong một căn phòng mà chỉ có mình và Khôi, là cậu học sinh quê ở Hà Nội và với tính cách hài hước kèm với sự trách nhiệm trong mọi hoạt động mà em tham gia để phát triển cá nhân và hỗ trợ tập thể, thì mình nghĩ chắc có lẽ là gia đình lại muốn em có được sự tự lập sớm nên đã cho em vào Đà Nẵng để học - vì ở Hà Nội và các tỉnh thành lân cận đều có cơ sở trường FPT tại đó. Trong lúc làm cùng em thì có cuộc gọi đến từ mẹ của em, cuộc nói chuyện của mẹ con em mình nhớ là chỉ xoay quanh việc hỏi thăm của mẹ và chia sẻ của em, rất giản dị và thường tình. Nhưng sau khi cuộc điện thoại kết thúc thì em mới trò chuyện với mình như vầy:

Chàng trai nhẹ nhàng nói: Xưa em sợ tua vít lắm thầy.

Mình mới chợt hỏi: Vì sao lại sợ?

Chàng Trai đáp: Sợ bị đâm vào mắt, sợ nhiều thứ lắm nhưng giờ thì đỡ hơn rồi thầy ơi.

Mình hỏi tiếp: Thế bây giờ em còn sợ điều gì không?

Chàng trai vội đáp: Sợ mất bạn bè, người thân và ba mẹ; em đã từng mơ thấy điều đó rồi.

Mình lại hỏi: Nếu sợ vậy giờ phải thì làm sao?

Chàng Trai đáp: dạ Trân trọng thôi Thầy.

Mình chỉ nhớ đến đây là hai thầy trò tạm ngưng đối thoại, và chuyển sang im lặng và nói về chủ đề khác, cho đến lúc mình gần về thì:

Chàng trai hỏi to: Bao lâu rồi Thầy chưa gọi điện về cho Mẹ của Thầy?

Mình khựng một hồi rồi trả lời: Cũng lâu lắm rồi.

Chàng trai ngay lập tức đáp (kiểu giọng ra lệnh nhưng rất đặc trưng với tính cách của em là hài hước và chân thành): Thầy gọi gấp đi ….

Mình cười nhẹ, suy tư một lúc thì mới chợt nhận ra rằng là mình chưa từng gọi điện cho Mẹ và cả Ba của mình - và điều đó cũng sẽ không bao giờ được diễn ra.

C. VỀ CUỐN SÁCH “MAN’S SEARCH FOR MEANING - ĐI TÌM LẼ SỐNG”

Cho nên, khi xem xong tập podcast với những lời chia sẻ của Jun thì mình thấy bản thân mình ở trong những câu chuyện đó, mình cơ bản hiểu được cảm giác của khách mời và đó chính là tín hiệu - ngay lập tức mình đã lấy ra một cuốn sách đã cất trong đống sách của mình để đọc lại - đó là cuốn Đi tìm lẽ sống (Man’ search for meaning) của tác giả Viktor E. Frankl, vì mình muốn được gợi nhắc lại điều gì giúp một người vượt qua được những biến cố khi nó xảy ra và những điều thật sự có ý nghĩa trong cuộc sống của một người.

Sau đây là những nội dung hay được mình tóm tắt những ý cốt lõi từ cuốn sách đó:

Phần 1: Trải nghiệm của tác giả trong Trại tập trung của đức quốc xã

Viktor Frankl là bác sĩ tâm thần người Do Thái, trong phần mà dài hơn một nửa cuốn sách, tác giả chia sẻ về trải nghiệm của ông khi bị đày vào Auschwitz - trại tập trung của Đức Quốc xã, nơi ông và các tù nhân bị tước đoạt mọi thứ: tài sản, danh tính, và cả phẩm giá. Họ sống trong đói rét, lao động khổ sai và luôn đối diện cái chết. Ban đầu là sốc và tuyệt vọng, nhưng dần dần nhiều người rơi vào trạng thái tê liệt cảm xúc, nhiều tù nhân chọn lao vào hàng rào điện để kết thúc nhưng Frankl lại không chọn như vậy vì một lý do là trong hoàn cảnh tột cùng ấy, dù không thể kiểm soát hoàn cảnh, con người vẫn có thể lựa chọn thái độ sống và chính ý nghĩa sống là hình dung về người vợ thân yêu và ước mơ hoàn thành công trình khoa học đã giúp ông sống sót cho đến ngày được ra khỏi tù.

Sáu điều mình thấy ấn tượng trong phần 1:

Sự tự do, đặc biệt là Sự tự do tinh thần
Con người có thể bị lấy đi mọi thứ, nhưng chỉ trừ một điều là “Sự tự do trong việc lựa chọn thái độ sống trong bất kỳ hoàn cảnh nào, và sự tự do lựa chọn hướng đi của mình”. Những tù nhân xuất thân là trí thức có thể cảm thấy quá trình trong tù có thể thể rất đau đớn về về thể xác, nhưng thế giới nội tâm của họ lại rất kiên cường. Họ có thể tự rút mình ra khỏi nghịch cảnh để đến với cuộc sống nội tâm phong phú và Sự tự do về tinh thần. Điều đó giúp cuộc sống của họ được tiếp diễn theo một hướng có ý nghĩa và có mục đích.
Câu rả lời cho câu hỏi “Điều gì ý nghĩa nhất trong cuộc đời mỗi người?”
Việc tác giả nhận ra một chân lý mà bao đời nay con người vẫn ca tụng đó là “Tình yêu là mục đích cuối cùng và là mục đích cao cả nhất của nhân loại”. Mặc dù quá trình ở trong trại, ông không biết là người vợ của mình có còn sống hay không, nhưng hình ảnh về người vợ vẫn luôn xuất hiện trong tâm trí và ông hiểu một điều là “Tình yêu không chỉ gắn liền với sự hiện hữu của thể xác. Tình yêu tìm thấy ý nghĩa sâu sắc nhất trong tâm trí, trong chính nội tâm của con người. Cho dù người ấy có thực sự tồn tại, có còn sống hay không cũng không quan trọng”.
Thật sự sau khi thấy được chia sẻ này thì mình mới hiểu được bà Ngoại của mình, vì sao mỗi lần gặp thì bà lại luôn thể hiện tình cảm chân thật như vậy, bà thường nhắc về những người con cháu thân yêu và cả ông ngoại, họ luôn trong tâm trí của bà, dù họ còn sống hay đã mất đi. Hay chia sẻ của Jun về bố của anh, rằng bố luôn giữ hình bóng của mẹ trong tâm trí từ ngày mẹ của anh mất đi.
“Chỉ có một điều mà tôi sợ: không xứng đáng với đau khổ của mình” - Dostoevski
Mình nghĩ rằng cách ta đối diện và hiểu rằng ta xứng đáng với những đau khổ xảy đến với ta là cách để thoát khỏi sự bất hạnh và cách trải qua đau khổ cũng đã là thành công đích thực rồi.
Sự Vô thường về mọi khoảnh khắc trong cuộc sống.
Sống chủ động đem lại cho ta những giá trị trong những công việc sáng tạo, cuộc sống hưởng thụ thụ động mang lại cơ hội để trải nghiệm cái đẹp, nghệ thuật. Nhưng không chỉ có cuộc sống sáng tạo và cuộc sống hưởng thụ mới có ý nghĩa. Nếu cuộc sống có ý nghĩa, thì sự đau khổ nhất định cũng phải có ý nghĩa. Đau khổ là một phần không thể thiếu trong cuộc sống, thậm chí giống như số phận và cái chết. Không có đau khổ và cái chết, cuộc sống của con người không thể hoàn thiện.
- Giống với Jun đã cảm nhận rất rõ về niềm vui và nổi buồn đến với anh đó là sự “Vô thường”. Anh chia sẻ rằng anh hiểu được sự Vô thường đang xâm chiếm lấy anh rất là rõ rệt.
- Và đâu đó trong mình cũng cảm nhận giống như anh rằng không có gì trên đời này tồn tại mãi mãi hay giữ nguyên một trạng thái không đổi; từ viêc con người chúng ta được sinh ra, lớn lên, già yếu đến mất đi; hay cảm xúc và nhận thức của ta luôn thay đổi; hoặc sự vật hiện tượng đều trải qua quá trình hình thành, phát triển, suy tàn và biến mất.
- Khi nhắc về sự vô thường không phải là sự bi quan hay tiêu cực về cuộc sống mà thực tế hoàn toàn ngược lại. Nhờ có sự vô thường mà vạn vật mới có thể phát triển và tái tạo. Nhờ việc ta thấu hiểu sự vô thường sẽ mang lại những giá trị tích cực cho tinh thần, biết trân trọng mọi thứ ở hiện tại và giảm bớt sự bám víu và đau khổ đến từ việc ta cố chấp muốn giữ mãi những thứ vốn dĩ phải thay đổi.
Ý nghĩa của từ Finis
Trong tiếng Latin có hai nghĩa: nghĩa thứ nhất là sự kết thúc hoặc chấm dứt, và nghĩa thứ hai là một mục đích để vươn tới. Một người không thể nhìn thấy sự kết thúc của việc “tồn tại tạm bợ” (trạng thái mà họ không cảm thấy ý nghĩa từ một việc gì đó như tình yêu, công việc hay một nghịch cảnh nào đó) của mình thì không thể hướng tới một mục đích tối hậu trong đời.
Cách một người thể hiện ra bên ngoài - Đây cũng là điều ấn tượng nhất với mình.
Sau khi ta trải qua một biến cố nào đó, cách hành xử của ta trong cuộc sống đang tiếp diễn - ta mang theo tổn thương và chịu sự ảnh hưởng của quá khứ để cư xử không ra gì, hay ta lấy quá khứ làm nền tảng và chọn một thái độ sống bao dung - lòng trắc ẩn để mang lại giá trị mới cho mọi người và trong mọi việc, thì đó đó mới chính là điều thật sự khác biệt.

Phần 2: Liệu pháp ý nghĩa

Trong phần 2 của cuốn sách, tác giả chia sẻ về Liệu pháp ý nghĩa", đây là phần được đúc kết lý thuyết tâm lý học của Viktor Frankl từ những trải nghiệm thực tế ở phần một. Ông giới thiệu phương pháp hướng tới tương lai và giúp con người đi tìm ý nghĩa về sự tồn tại của chính mình. Những luận điểm cốt lõi được chia sẻ từ tác giả trong phần 2 này khiến mình thật sự tâm đắc:

Trạng thái tồn tại chân không.
Như đã phân tích về ý nghĩa của từ Finis ở trên, thì Trạng thái tồn tại chân không chính là việc tồn tại tạm bợ của một người, họ không thấy được sự kết thúc trong trạng thái này hoặc có thể là không nhận thức được việc họ đang rơi vào và không có đường thoát ra khỏi trạng thái này.
Biểu hiện của những người rơi vào trạng thái này và một số nguyên nhân xảy ra có thể đến từ việc họ không tìm thấy được mục đích và ý nghĩa trong những việc họ đang làm, hướng đến điều gì và giúp được cho ai. Hoặc ví dụ về việc rối loạn tinh thần vào ngày cuối tuần - khi những ngày bận rộn trong tuần trôi qua, nhiều người rơi vào trạng thái trầm cảm, cảm thấy cuộc sống của họ thật trống trải, vô vị, thậm chí là có những hành động cách ly xã hội vào những ngày này, ngại kết nối hay yêu đương (với người trẻ). Đó cũng chính là nguồn gốc sinh ra việc tìm kiếm sự “khoái lạc” để chiếm chỗ của khao khát về ý nghĩa cuộc sống bằng cách tìm đến hoạt động liên quan đến giải trí không lành mạnh, tình dục hay nghiện ngập.
Trách nhiệm sâu xa nhất của một người.
Tác giả cho rằng Ý nghĩa cuộc sống của mỗi người khác nhau, không phải là một câu hỏi để trả lời một lần mà nó có thể thay đổi liên tục. Vì vậy điều quan trọng không phải là ý nghĩa cuộc sống nói chung, mà là ý nghĩa cụ thể trong cuộc sống của một người vào từng thời điểm nhất định.
Frank chỉ ra rằng ta chỉ có thể trả lời câu hỏi của cuộc sống bằng một thái độ sống có trách nhiệm. Sự thay đổi cách nhìn của chúng ta về cuộc sống là điều thật sự cần thiết, “vấn đề không phải là chúng ta mong đợi gì từ cuộc sống, mà vấn đề là cuộc sống mong đợi gì ở chúng ta” - Khi ta đặt trọng tâm vào việc hiểu được TRÁCH NHIỆM CỦA BẢN THÂN là để thực hiện nhiệm vụ nào, hướng tới mục tiêu gì hoặc cho ai thì khi đó cuộc sống của ta còn ý nghĩa. Ta chỉ có thể trả lời câu hỏi của cuộc sống bằng một thái độ sống có trách nhiệm.
Nguyên lý “Vượt lên cái tôi hạn hẹp”.
Tác giả nhấn mạnh ý nghĩa thực sự của cuộc sống sẽ được khám phá trong đời thực hơn là chỉ nội trong bản thân hay phạm vi đời sống tinh thần của một người, bằng cách hướng tới một điều gì đó hoặc một ai đó ngoài bản thân mình. Con người càng quên đi bản thân - thông qua việc cống hiến cho một lý do để phụng sự hoặc chọn cách sống vì một người mình yêu thương, thì họ càng có nhiều nhân tính và càng phát triển bản thân hơn.
Ba cách để tìm thấy ý nghĩa trong cuộc sống.
Đầu tiên là thông qua làm việc - thực hiện một điều gì đó nhằm đạt được thành tựu nhất định.
Thứ hai là trải nghiệm một điều gì đó hoặc hoặc gặp gỡ một ai đó. Tình yêu là cách duy nhất để thấu hiểu đến tận cùng một con người. Bằng việc này, một người có thể nhìn thấy được những năng lực tiềm ẩn của họ - những năng lực tuy chưa phát triển hết nhưng phải cần được phát triển hoặc hơn thế nữa là việc họ giúp ta tự nhìn nhận và biến những tiềm năng ấy thành sự thật.
Thứ ba là Thái độ chúng ta đối mặt với sự đau khổ - Khi đối diện với một nghịch cảnh không thể thay đổi, ta được trao cơ hội để tự vượt lên chính mình và thay đổi thái độ sống của bản thân để tìm thấy được điều thực sự ý nghĩa. Đồng thời tác giả cũng lưu ý rằng không nhất thiết phải trải qua đau khổ thì con người mới tìm thấy ý nghĩa cuộc sống, mà con người có thể tìm thấy ý nghĩa trong đau khổ nếu đó là điều không thể tránh khỏi.

D. BÀI HỌC MÌNH NHẬN RA

Mình được dạy cách để yêu thương, nhưng không ai dạy mình cách đối diện khi mất đi những điều yêu thương đó. Và mình thật sự biết ơn khi đã may mắn biết được thông điệp về “Sự tự do tinh thần” của cuốn sách trên thông qua Stephen R. Covey đã chia sẻ trong cuốn sách 7 thói quen hiệu quả. Thông điệp đó đã thay đổi mình - giúp mình có một cuộc sống thỏa mãn và bình thản hơn.

Tuy trách nhiệm của bản thân với Ba và Mẹ trong thế giới thực này sẽ không thực hiện được nữa ngoài việc sẽ luôn giữ tình yêu về họ trong tâm trí của mình, nhưng may mắn là việc mình vẫn còn trách nhiệm và còn ý nghĩa trong những việc mình làm, khi sự cố gắng của bản thân trong khoảng thời gian còn lại nhằm để cho đi những giá trị (vô điều kiện) có thể đáp lại tình cảm của người thân - cộng đồng đã giúp đỡ mình và với những người sẽ bước vào cuộc sống tương lai của mình.

Với cá nhân mình, việc sẵn sàng ĐÓN NHẬN tất cả mọi chuyện xảy đến với mình, TRÁCH NHIỆM với bất kể điều gì từ niềm vui hay nỗi buồn của bản thân và TRÂN TRỌNG những gì đang có ở thời điểm hiện tại - đó mới là điều thật sự ý nghĩa.

Cuối cùng, với câu nói “Chỉ có mày mới cứu được mày thôi!” là câu nói của bố Jun dạy cho anh. Và mình nghĩ rằng, khi mọi điểm tựa bên ngoài đều có thể mất, thì điểm tựa duy nhất còn lại đó là “chính mình”!